Yüksek Steplerin Özgür Ruhları: Kazaklar

Orta Asya'nın en büyük ülkelerinden Kazakistan kadim Türk tarihinin hafızasını yaşatıyor. Çöllerden steplere, yüksek dağlardan Yesi Irmağı'nın serin sularına uzanan bu geniş coğrafyanın insanları olan Kazaklar geleneklerine çok bağlı.

Geride bıraktığımız hafta iş amacıyla birkaç günlüğüne Kazakistan'a gittim. Hızla gelişen, gelenek ile günceli bir arada yaşamayı başarabilen, kültürlü, saygılı, sıcak kanlı insanlar Kazaklar. Tarihlerine, değerlerine ve yaşadıkları coğrafyaya bağlı, aynı zamanda da çalışkanlar.

Ülkenin başkenti Astana adını başkent anlamına gelen Âsitane kelimesinden alıyor. Ülkenin diğer önemli şehri Almatı. Kültürel mirasın en zengin olduğu yer ise Kuşkusuz Türkistan. Ülkenin bir ucu Çin'e diğer ucu ise Hazar Denizi'ne uzanıyor. Ülke petrol, doğalgaz ve altın zengini.

Kazaklar, Çin'deki Uygur halkına etnik olarak bağlı olan ve Moğollara benzer görünüme sahip bir Türk halkı. Dilleri Türkiye Türkçesi'ne göre çok daha sert ve anlaşılması bana zor geldi. Ülke 1991 yılında, 60 yıllık Sovyet demir perde yönetiminin ardından bağımsızlaştı.

Kazakistan Türkiye'nin 3,5 katı büyüklüğünde ve nüfusu 20 milyon civarında. Kazakistan dışında, özellikle Özbekistan ve Rusya'da da Kazaklar yaşıyor. 19.yy'da 400 bin Rus, 20.yy başlarında ise ülkeye yaklaşık 1 milyon Slav, Alman, Yahudi ve başka azınlıklar gelip yerleşti.

Kazaklar, Ruslarla diğer Orta Asya halklarından daha fazla süren yakın temasın etkisinde kalmış. Komşularının aksine, Sovyet sonrası dönemde de yüzlerini İslam ülkelerinden çok Rusya'ya çevirmiş durumdalar. Kazak aydınları ise kendi gelenek ve yaşam tarzını geri almaya çalışıyor.

Ülkede şehir merkezlerinde batı tarzı giyim yaygın. Kırsalda ise kadınlar başörtüsü ve geleneksel kıyafetleri giymeye devam ediyor. Kazak halıları ve renkli keçe kilimleri daha az Ruslaşmış Kazakların evlerini süslüyor. Kırsalda, steplerde coğrafya ve iklime uygun yaşam sürüyor.

Kazakistan'da çok sayıda modern tiyatro bulunmakta. Ülkede Uygur, Kore ve Rus müzikalleri, opera, bale ve kukla sanatçılarının gösterileri oldukça yaygın ve çok seviliyor. Sinema ve sanat okulları, dans toplulukları ve müzik gruplarının faaliyetleri çok yaygın.

Kazakistan tarihte yerleşik yaşamın az, göçebe kabilelerin ise daha yoğun yaşadığı bir yerdi. 13. yüzyılda bölge Moğol İmparatorluğu tarafından işgal edildi ve Kazak Hanlığı'nın toprakları haline geldi. Cengiz Han soyundan Berke Han Moğol hanlarından ilk Müslüman han oldu.

İslam Kazakistan topraklarına 8.yy'daki Arap fetihleriyle gelmişti. Özbek, Kırgız ve Türkmenler gibi Müslüman olan Kazaklar arasında zamanla Ahmed Yesevi gibi çok değerli alimler yetişti. 1256 yılında Berke Han'ın Müslüman oluşu ile birlikte İslamın yayılışı hızlandı.

Gezim esnasında camilerin özellikle gençler tarafından doldurulduğunu gördüm. Sovyet dönemi nesli kültürel olarak Müslüman olmakla birlikte, din hakkında pek bilgili değil. 1991 sonrası yetişen yeni nesiller ise dine bağlı ve öğrenmeye de istekli. İbadetleri yerine getiriyorlar.

19.yy'da Büyük Rus İmparatorluğu'nun Orta Asya'da genişlemeye başlamasıyla birlikte Kazakistan Rus sömürgesi oldu. Ekim 1991'de Kazakistan, Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği üyesi olarak egemenliğini, 16 Aralık 1991'de ise Rusya'dan bağımsızlığını ilan etti.

Kazaklar Kuzeybatı veya Kıpçak grubuna ait bir Türk dilini konuşuyor. Resmi dil olan Rusça, devlet dili olan Kazakça'nın yanında geniş ölçüde kullanılıyor.

Rusça ülkede Kazaklar dışındaki azınlıkları da düşündüğümüzde, herkesin birbiriyle anlaştığı en yaygın dil durumunda.

Kazaklar için at ve deve yaşamlarının ayrılmaz bir parçası. Özellikle Kızılorda civarında deve eti ve deve sütü tüketimi çok yaygın. Deve sütü ülkenin kuzeyinde de çok seviliyor. Kısrak sütünden kımız ve At eti de Kazakların günlük yemek kültürünün değişmez lezzetlerinden.

Kazak develeri hem Arap develeri gibi tek hörgüçlü hem de steplerin çift hörgüçlü develeri olarak ikiye ayrılıyor. Çift hörgüçlü develerin et ve sütleri dışında, uzun yünlerinden yapılan battaniyeler çok meşhur. Kışın -40'ları bulan soğukların vazgeçilmezi bu battaniyeler.

At Kazak göçebe kültüründe çok büyük bir öneme sahip. Geleneksel göçebe oyunlarında Kazakların ata olan tutkusu ve usta binicilikleri hemen dikkat çekiyor.

At Kazakların ruhu, uçsuz bucaksız steplerdeki en büyük dostu.

At binmeyi bilmeyen Kazak yok gibi. Kazakların hem geleneksel hem de çağdaş sanatlarında ata verilen değer hemen göze çarpar. At üzerinde oynanan oyunlar da göçebe oyunlarının ayrılmaz bir parçası. Geçmişte bozkırın savaşçı ruhlu, cesur şövalyeleri olan Kazakların at her şeyi.

Bozkırın geleneksel sporlarında Kazak kadınları da oldukça iddialı. Onlar kadar cesur, atak ve sert koşullara dayanabilen, mücadele azmi dolu kadınlar dünyada azdır. Steplerin zor koşulları onları dirençli ve korkusuz kılmış. Kazak toplumunda kadınlara çok saygı duyuluyor.

Başkent Astana başta olmak üzere ülkede hızlı ama planlı bir şehirleşme yaşanıyor. Özellikle Astana ikonik yapılarla dolu. Bununla birlikte geniş parklar, temiz ve geniş caddeler şehri nitelikli kılıp güzelleştiriyor. Astana'da Yesi Irmağı şehri ortadan ikiye bölüyor.

Güneyde, Taşkent ile sınır olan Türkistan bölgesi Kazakistan'ın kadim Türk İslam eserlerinin yoğunlaştığı yer. Moğolların harabeye çevirdiği Otrar şehir kalıntıları, Horasan erenlerinin Piri Ahmed Yesevi burada. Ünü çağları aşan ve Şam'da vefat eden büyük alim Farabi de buralı.

Siz de benim gibi Avrupa görmekten sıkıldıysanız, Kazakistan heyecan ve keşif dolu bir dünya sunmak için seçebileceğiniz harika bir destinasyon. Türkistan üzerinden Özbekistan'a geçip Taşkent'ten Afrasiyab Hızlı Tren hattı ile kolayca Semerkant ve Buhara rotası da izlenebilir.

Tabi Kazakistan demişken, Astana'ya 350 km uzaklıktaki dünyaca ünlü Baykonur Uzay Üssü'nü de unutmamak lazım. Kazakların para birimi tenge ve 1 tenge 14TL. Yani paraları bizim paramızdan 14 kat daha değerli. Baykonur'da Kazak parası tengenin yanı sıra Rus Rublesi de geçiyor.

Kazakistan'ı mutlaka görün. Şehirlerde kültür, sanat, mimari, müzik ve müzeler eşliğinde deneyim yaşarken, steplerde sınırsız bir doğanın eşsiz dünyasına ve hayatınız boyunca unutamayacağınız bir doğanın görsel şölenine doğru yola çıkacaksınız.

V'esselam

Hasan Mert Kaya